سعدی در غزل

 

یافته‌ها و نظریات جدید این نگارنده درباره غزلیات شیخ اجل به قدری زیاد است که بهتر است به اصل کتاب رجوع شود. تنها از باب نمونه عرض می شود: این که تاکنون عشق یا معشوق غزلهای سعدی را به طور سنتی از مقوله بشری یا جنسی قلمداد کرده‌اند، چیزی نیست بجز حاصل خوانش نادرست غزل او و عدم دقت کافی در ساختار اغلب غزلهای او. من، باز برای اولین بار، این نظر را ابزار کرده‌ام که نیم بیشتر غزلیات سعدی از عارفانهترین نمونه‌های غزل پارسی است. برای ورود به بحث و اثبات نظر خود ابتدا به تقسیمبندی غزلهای او پرداخته و ضمن بیان این مطلب که مسلما بخشی از آنها ( البته بخش کوچکتر یا اقلیت غزلها) غیرعرفانی، مثلا حاوی عشق بشری یا مجازی، وصف، مدح و غیره است، برای اثبات محتوای عارفانه بخش بزرگتر آنها نخست با بهرهگیری از روش نشانهشناسی، تعداد زیادی از نشانههایی را که وجود آنها در یک شعر میتواند دلیلی قانعکننده بر محتوای عرفانی اثر باشد، مشخص کرده و آنگاه به بررسی غزلها بر همین مبنا پرداخته است. همچنین در مبحثی با عنوان «آمیزش بشر و فرابشر» در بسیاری از غزلهای شیخ، با ارائه نمونههای فراوان از این دست غزلها و بحث دقیق درباره ساختار هر کدام، یکی از شگردهای سعدی را آشکار کرده، بدین سان که او گاه در درون یک غزل واحد به گونهای سخن میگوید که نخست گمان میرود با معشوقی بشری سر و کار دارد؛ لیکن آنگاه که خواننده قدری عمیق‌تر به شعر می‌نگرد، معشوق را همان دلدار آسمانی و مقصد و مقصود عارفان عاشق می‌یابد، و گاهی این رفت و برگشت در یک غزل، دو سه بار و حتی بیشتر تکرار میشود. نشان دادهام که چه عواملی تاکنون سبب برداشت نادرست (و متاسفانه رایج) در این باره شده است. همچنین درباره ویژگی مشهور «سهل و ممتنع» (ختم بر سعدی) به گمانم خوانندگان این سطور آگاه باشند که پیشتر هرگز بحثی دقیق و بسامان در این باره صورت نگرفته و سخنان اهل ادب معمولا از حدود برخی نوشته های کوتاه و چند سطری و غالبا کلی گویانه فراتر نرفته. این نگارنده از بخت شاکر است که توانسته به بحثی تحقیقی ـ تحلیلی در این باب (قریب به یکصد صفحه) بپردازد و علل و عوامل و شرایط آن را به زعم خود بشکافد و به همراه نمونه‌هایی از شعر قدیم تا معاصر به دوستداران شعر سعدی عرضه بدارد. تا چه در نظر آید.

 

تصویر امنیتی